Noodspiraal en noodanticonceptie bij HAP.GENT
Dr. Didier Hebberecht — HAP.GENT
Een gescheurd condoom of seks zonder anticonceptie: het kan gebeuren. Ook na een vergeten pil kan er een risico op zwangerschap zijn. Dat hangt af van het type pil, hoeveel pillen je vergat en wanneer. Vraag zo snel mogelijk advies aan een arts of apotheker. Naast de noodpil bestaat er ook de noodspiraal. De Belgische aanbevelingen noemen zowel de koperspiraal als de hormoonspiraal met 52 mg levonorgestrel als zeer doeltreffende opties. Hieronder lees je binnen welke termijn plaatsing mogelijk is en welke keuze bij jouw situatie past. [4, 8, 9]
Wat is een noodspiraal?
Een noodspiraal is geen apart soort spiraaltje. Het is een spiraaltje dat na onbeschermde seks wordt geplaatst om een zwangerschap te voorkomen. Zowel een koperspiraal als een hormoonspiraal met 52 mg levonorgestrel kan hiervoor in aanmerking komen. Het Belgische stroomdiagram noemt een koper- of levonorgestrelspiraal de eerste keuze wanneer plaatsing mogelijk en gewenst is. Het gebruik van de hormoonspiraal als noodanticonceptie is offlabel, dus buiten de officiële indicatie. [4, 8–10]
Een koperspiraal werkt vooral door de bevruchting te voorkomen: koper beïnvloedt de werking en beweeglijkheid van zaadcellen. Ook een effect op de innesteling kan bijdragen aan de werking als noodanticonceptie. De koperspiraal bevat geen hormonen. Het is geen abortusbehandeling en wordt niet geplaatst bij een bestaande zwangerschap. [1, 2, 4]
Hoe snel moet je erbij zijn?
Zowel een koper- als een hormoonspiraal met 52 mg levonorgestrel kan als noodanticonceptie binnen vijf dagen na onbeschermde seks worden geplaatst. Heb je meerdere keren onbeschermde seks gehad? Reken dan niet zomaar vanaf het laatste contact: voor de gebruikelijke termijn van vijf dagen is het eerste onbeschermde contact in de betreffende cyclus van belang. Vertel ons wanneer alle contacten plaatsvonden, zodat we kunnen beoordelen of plaatsing nog mogelijk is. Wacht niet tot de laatste dag: er moet tijd zijn om je situatie te beoordelen en de plaatsing te organiseren. [3, 8, 9]
Is het eerste contact langer dan vijf dagen geleden? Neem toch contact op. Alleen voor de koperspiraal kan een langere termijn worden gebruikt: als het tijdstip van de eisprong voldoende kan worden ingeschat, is plaatsing soms nog mogelijk tot uiterlijk vijf dagen na de geschatte eisprong. We beoordelen of dit in jouw situatie verantwoord is; een cyclusapp alleen geeft onvoldoende zekerheid. Deze verlengde termijn geldt niet voor de hormoonspiraal. [3]
Hoe betrouwbaar is de noodspiraal?
Bij plaatsing binnen vijf dagen is de koperspiraal meer dan 99% doeltreffend als noodanticonceptie. De noodpil werkt door de eisprong uit te stellen en is niet meer betrouwbaar als de eisprong al heeft plaatsgevonden. Een koperspiraal kan dan nog wel een mogelijkheid zijn. [1, 4]
Een bijkomend voordeel: je kunt het spiraaltje laten zitten als anticonceptie voor de volgende jaren. De gebruiksduur hangt af van het gekozen model. Je hoeft dus niet meteen opnieuw over een anticonceptiemethode te beslissen. Wil je het alleen tijdelijk gebruiken, bespreek dan wanneer het veilig kan worden verwijderd. [2, 3]
Noodspiraal of noodpil?
De beste keuze hangt af van het tijdstip van de seks, je cyclus, je gebruikelijke anticonceptie, eventuele medicatie en je eigen voorkeur. Een spiraal is bijzonder interessant als je nadien ook langdurige anticonceptie wilt. [9, 10]
Bij een hoger gewicht of BMI kan orale noodanticonceptie minder betrouwbaar zijn, vooral de noodpil met levonorgestrel. Een spiraal is dan een belangrijke optie. De gegevens over de invloed van gewicht zijn beperkt; we houden hiermee rekening bij de keuze. [4]
Ook sommige geneesmiddelen en kruidenmiddelen verminderen de werking van de noodpil. Voorbeelden zijn carbamazepine, rifampicine en sint-janskruid. Meld het als je die nu gebruikt of in de afgelopen vier weken hebt gebruikt. De Belgische aanbevelingen adviseren dan een spiraal of, als alternatief, een dubbele dosis levonorgestrel onder begeleiding van een arts of apotheker. Ulipristal wordt in deze situatie afgeraden. [9]
Een noodpil met levonorgestrel wordt binnen 72 uur gebruikt; ulipristal kan tot 120 uur na onbeschermde seks worden ingenomen. Hoe eerder je advies vraagt, hoe beter. Vertel het altijd als je al een noodpil hebt genomen. Een koperspiraal kan daarna nog steeds een optie zijn. [4]
Kun je niet snel terecht voor een spiraaltje? Vraag dan meteen advies over een noodpil. Laat de beschikbare tijd niet voorbijgaan terwijl je op een afspraak wacht.
Kan een hormoonspiraal ook?
Ja. De hormoonspiraal met 52 mg levonorgestrel is volgens de Belgische aanbevelingen een van de meest doeltreffende vormen van noodanticonceptie. Een gerandomiseerde studie ondersteunt het gebruik binnen vijf dagen na onbeschermde seks. Dit geldt niet automatisch voor hormoonspiralen met een lagere dosis. De toepassing blijft offlabel. [4, 8, 9]
Heb je al ulipristal genomen? Vertel ons dat vóór de keuze van het spiraaltje. Progestagenen, zoals levonorgestrel, kunnen de werking van ulipristal verminderen. Daardoor is onmiddellijke plaatsing van een hormoonspiraal na ulipristal geen vanzelfsprekende keuze en vraagt dit een individuele afweging. De koperspiraal heeft deze interactie niet en kan binnen de toegestane termijn nog wel worden geplaatst. [3, 4]
Hoe verloopt de plaatsing?
Tijdens de raadpleging bespreken we wanneer je onbeschermde seks had, de eerste dag van je laatste menstruatie en je medische voorgeschiedenis. Ook klachten die op een infectie kunnen wijzen en een eventueel risico op een soa komen aan bod.
Een zwangerschapstest kan nodig zijn, maar een negatieve test vlak na onbeschermde seks sluit een zeer vroege zwangerschap niet uit. Daarom blijft de timing van je cyclus en de seksuele contacten belangrijk. [5]
Het spiraaltje wordt via de vagina en de baarmoederhals in de baarmoeder ingebracht. De plaatsing duurt meestal enkele minuten en kan krampen of pijn veroorzaken. Vooraf bespreken we hoe we die zo goed mogelijk kunnen beperken. Ook als je nog geen kinderen hebt, kan een spiraaltje een geschikte keuze zijn. [2]
Wat kun je nadien verwachten?
De eerste dagen kun je menstruatieachtige krampen en wat bloedverlies hebben. Met een koperspiraal kunnen je menstruaties heviger, langer of pijnlijker worden. Dat weegt mee in de keuze, zeker als je daar al last van hebt. Ernstige complicaties, zoals een perforatie van de baarmoeder, zijn zeldzaam. Soms verschuift een spiraaltje of wordt het uitgestoten. [2, 6]
Doe drie weken na de laatste onbeschermde seks een zwangerschapstest. Neem eerder contact op bij een uitblijvende menstruatie of zwangerschapssymptomen. [7]
Vraag snel medische beoordeling bij toenemende of hevige onderbuikpijn, koorts, ongewone of onaangenaam ruikende afscheiding, zeer veel bloedverlies of een positieve zwangerschapstest. Hevige buikpijn met duizeligheid of flauwvallen vraagt dringende hulp. [6]
Een spiraaltje beschermt niet tegen soa’s. Afhankelijk van je situatie bespreken we of een soa-test aangewezen is. [2]
Noodanticonceptie bij HAP.GENT
Denk je dat je noodanticonceptie nodig hebt? Neem dezelfde dag telefonisch contact op met HAP.GENT en vermeld uitdrukkelijk dat het om noodanticonceptie gaat. Geef aan wanneer je onbeschermde seks had. Wacht niet op een gewone controleafspraak of op je volgende menstruatie.
Samen bekijken we welke aanpak geschikt is en hoe die tijdig kan worden georganiseerd. Als je de praktijk niet kunt bereiken, vraag dan meteen advies aan een apotheker. Buiten de openingsuren kun je voor medische hulp die niet kan wachten de huisarts van wacht bereiken via 1733. Vermeld dat het om noodanticonceptie gaat en wanneer je onbeschermde seks had. [11]
Bronnen
WHO — Emergency contraception.
WHO — Intrauterine devices, 22 januari 2026.
CDC — Emergency contraception, U.S. Selected Practice Recommendations 2024.
CDC — How to be reasonably certain that a patient is not pregnant.
NHS — Side effects of an IUD or copper coil.
Devon Sexual Health — Emergency contraception.
Belgische interdisciplinaire werkgroep — Richtlijnen noodanticonceptie in België, 28 mei 2021.