Waarom zijn we zo streng voor onszelf? Waarom willen we onszelf zo graag verbeteren?

Enkele fragmenten uit een interview uit De Tjd met schrijfster Marian Donner .

Een interessante andere kijk op ons huidig 'gezondheidsbestaan '

Donner: 'Het hele idee van het neoliberale project is dat het individu losstaat van omgeving en opvoeding. Je moet het zelf maken in het leven. Je moet zelf de slingers ophangen. En het is je eigen verantwoordelijkheid om de beste versie van jezelf te worden. Die beste versie is overigens erg saai, want ze is voor iedereen dezelfde: productief en positief ingesteld met een opgeruimde geest in een gezond lichaam, waarbij je gezond eet en niet rookt of drinkt. Uiteindelijk krijg je dan een robotachtig individu dat de klappen mag opvangen van een zeer wankele wereld.'

Waarom zijn we zo streng voor onszelf? Waarom willen we onszelf zo graag verbeteren?

Donner: 'Volgens mij vloeit het voort uit een gevoel van machteloosheid. Veel mensen hebben het idee weinig invloed te hebben op wat in de wereld gebeurt. Ze hebben geen enkele invloed op de financiële markten, Gaza, Oekraïne, liegende politici of de klimaatverandering. Maar ze hebben wel het gevoel dat ze zichzelf kunnen aanpakken. Dat geeft nog iets van kracht en houvast en ik denk dat het ook hoop geeft.'

'Want het idee dat je wordt bepaald door veel grotere krachten dan jijzelf is moeilijk te dragen. De invloed van opvoeding, familie en toeval is immens, maar leidt tot gênante vragen. Mijn God, stel je voor dat je situatie is bepaald door toeval. Hoe bespottelijk, daar wordt alles wel heel wankel van. (lacht) Daarom grijpen mensen liever naar controle en daar zit de populariteit van zelfhulp. Het sluit naadloos aan bij de ideologie van het individu.'

Donner: 'Meer nog: een product dat je steeds weer kan verbeteren en dat je in de etalage moet zetten. Of het nu op Tinder of LinkedIn is, je probeert jezelf zo goed mogelijk in de markt te zetten. De etalagesamenleving is ook een erg transparante samenleving waar alles door en door positief moet zijn, zodat nergens iets kan blijven haken of nergens reuring ontstaat. Soms zie je ook eens een tegenreactie. Zoals 'laten we eens huilfoto's plaatsen op Instagram'. But it doesn't work, want die huilfoto's hebben ook als doel om jezelf te vermarkten.'

Donner: ‘Zo zou je het kunnen noemen. Ik probeer te laten zien dat dat ook kan in de maatschappij. In onze samenleving moeten we losbreken van de eendimensionale mens, een benaming van de Duits-Amerikaanse filosoof Herbert Marcuse uit de jaren 60. Die eendimensionale mens is diegene die niet meer buiten het kapitalistische kader kan denken.'

'Idealiter wordt dat opnieuw opengebroken en komen er meerdere dimensies, maar dat is natuurlijk een werk van lange adem. De nieuwe burgemeester van New York, Zohran Mamdani, is daar een fantastisch voorbeeld van. Hij toont dat het mogelijk is om anders te denken en verder te kijken dan het bruto binnenlands product om te zien hoe het met de wereld gaat.'

'Ik noem het weleens de dictatuur van de cijfers. Of de dictatuur van de glucosemeters en de wearables waarmee gezondheid in cijfers wordt gegoten. Dat zag je ook tijdens de coronapandemie, toen alles heel erg in cijfers werd uitgedrukt: hoeveel bedden vrij waren, het aantal doden, het aantal mensen op intensieve zorg. Het ging minder over hoe mensen zich voelden of over de impact op mentale gezondheid. Wat niet meetbaar is, telt niet meer mee.'

Donner: 'Het is heel normaal om zo gezond en zo lang mogelijk te willen leven, maar de vraag is natuurlijk wat gezondheid is. Heel veel mensen genieten enorm van roken en drinken. Maar automatisch komen daar ook schuldgevoelens bij, omdat je dus het gevoel krijgt jezelf tekort te doen. Als je de volgende dag met een kater in bed ligt en een dag hebt verprutst, denk je al snel: ah, verdorie. Want de maakbaarheidsideologie vertelt dat je elke dag moet investeren in de toekomst.'

'Ik had dat helemaal niet verwacht, maar ik ben erachter gekomen dat enorm veel mensen onder die schuldgevoelens lijden. Er kwam een keer een vrouw van 75 naar me toe, nadat ze me op de radio had gehoord. Ze zei dat ze voor het eerst in twintig jaar een pakje sigaretten had gekocht en zichzelf wijn had ingeschonken. 'Want waarom eigenlijk niet?', zei ze. Moest ze zichzelf alles ontzeggen om 95 te worden? Terwijl: misschien wordt ze dat wel!'

'Gezondheid is veel meer dan in cijfers kan worden uitgedrukt. Gezondheid is ook samenzijn met anderen, genieten van het leven, liefde voelen, verwondering, zonder schaamte naar jezelf kunnen kijken, nieuwe dingen ontdekken en leren, enzovoort.'

Krijgt u soms negatieve reacties van oncologen of mensen die vinden dat u een foute boodschap verspreidt?

Donner: 'Zeker. Ik doe er zelfs dubbelinterviews mee, en die win ik altijd. (lacht) Ik vind gewoon dat we er als samenleving hypocriet mee omgaan. Het gezondheidsbeleid is altijd op het individu gericht: 'Jij moet maar eens wat minder gaan drinken en roken!' Terwijl de overheid zich ook op de tabaksindustrie kan richten om te eisen dat ze minder giftige stoffen in haar sigaretten stopt.'

'We kiezen ervoor de schuld in de schoenen van het individu te schuiven, omdat dat makkelijker is. Als men zich echt zorgen zou maken om de gezondheid van mensen, dan moet men zich richten op de allergrootste ziekmaker van allemaal: stress. Dat geven artsen ook toe. Want waarom zijn mensen gestrest? Door vangnetten die wegvallen. Door eenzaamheid, flexbanen en steeds duurdere levenskosten. Om nog niet te spreken over een toekomst die duister oogt.'

'We hebben een definitie van gezondheid gebouwd die zo nauw is dat jij als individu het maar moet oplossen. Als je stress hebt, moet je maar een cursus mindfulness volgen of zo. Terwijl de gezelligheid van een sigaret roken met een vreemde of van het delen van verhalen in de kroeg bij een pint bier het lichaam en de geest heel veel goed kan doen.'